Slenkenroute: Een fietstocht over de Sallandse Heuvelrug

Route: Nijverdalse berg - Noetselerberg - Nijverdal - Haarle Sprengenberg - Nijverdalse berg.

Afstand: 25 km. Terrein: fietspaden en verharde wegen.

Wanneer u een topografische kaart van deze omgeving bij de hand zou nemen, dan zou u zien dat de Sallandse Heuvelrug zich vanaf Holten tot aan Hellendoorn van zuid naar noord over een zestien kilometer uitstrekt. De grootste breedte van west naar oost is zeven kilometer. Ten noorden daarvan liggen geïsoleerd de Lemeler- en Archemerberg. Weet u trouwens hoe de Heuvelrug is ontstaan?

Het schijnt dat er vroeger een Hun, een reuzentelg uit het land der Pruisen, een belangrijke opdracht van zijn koning kreeg. Met een zak zand moest hij de onvoorspelbare Zuiderzee dempen. Opgewekt nam hij de zak zand ter hand en ging op stap. Nadat hij bij Holten hij de zak over zijn andere schouder had gegooid, merkte hij een paar stappen verder bij Hellendoorn dat de zak met zand aanzienlijk lichter werd. Hij draaide zich om en zag vanaf Holten tot aan Hellendoorn een grote hoeveelheid zand liggen. Hij twijfelde, nam nog een reuzenstap en bedacht toen dat er al te veel zand verloren was gegaan. Bij Lemele gooide hij de zak van zijn schouder en schudde hem leeg. Dat laatste restje zand vormt nu de Lemeler- en Archemerberg. Met grote stappen verliet de Hun Salland. Niemand heeft ooit meer iets van hem gehoord of gezien.

01. (0,0 km) Vanaf de uitgang van bezoekerscentrum Sallandse Heuvelrug van Staatsbosbeheer slaat u links af de Nijverdalse Bergweg op.

U fietst nu over de in 1929 aangelegde Toeristenweg tussen Nijverdal en Holten. In 1963 werd deze weg geasfalteerd. Massa's wielrenners en recreanten per fiets of auto gingen u voor. Iets verderop zult u ook wel begrijpen waarom. De toeristenweg is nu op bepaalde tijden voor het gemotoriseerde verkeer gesloten. In de eerste plaats om de rust voor de dieren die op de heide leven te waarborgen.Tevens zorgen uitlaatgassen voor een te hoog stikstofgehalte. Stikstof verrijkt de grond en dat is funest voor de heide. Heide houdt immers van arme grond in tegenstelling tot de grassen.

Na zo'n kleine twee kilometer heeft u boven op de berg bij mooi weer een schitterend uitzicht over Overijssel. Aan uw linkerhand kijkt u uit over Twente, rechts over Salland.

Natuurlijk is dat verhaal van de Hun niet waar. Maar vroeger geloofde men het verhaal wel. Nu weten we dat de Heuvelrug ontstaan is in de voorlaatste ijstijd, zo'n kleine 200.000 jaar geleden. Grote gletsjers vanuit het noorden groeiden aan en schoven langzaam vooruit tot aan de tegenwoordige lijn Haarlem - Utrecht - Nijmegen. Deze 400 meter dikke ijslaag stuwde daarbij een bodem van zand en grind op tot wallen. Nadat de temperatuur weer hoger werd, sleep het smeltende gletsjerwater ook nog eens diepe dalen uit in de ondergrond. Veel later, tijdens een koude en droge periode, werden deze dalen en heuvels bedekt met massa's zand, door de wind aangevoerd uit een grotendeels drooggevallen zee (dekzanden). Pas nadat de temperatuur ging stijgen en er veel regens waren, verschenen de eerste kruiden en struiken. Nog weer later bomen, vooral berken en eiken. En dat is nog maar 10.000 jaar geleden..... De beuk deed daarna pas zijn intrede. De diepe dalen ontstaan uit erosie zijn aan Uw linkerhand nog goed te herkennen. U kunt hier de Rietslenk zien liggen. De slenk voerde het smeltende ijs- en sneeuwwater af naar het riviertje de Regge. Bij de uitmonding daarvan stond riet, vandaar de naam Rietslenk.

Op het uitgestrekte heideveld aan Uw rechterhand leeft het korhoen tussen andere dieren. De korhoenders zijn typische heidevogels en lijken enigszins op een kip. De hanen zijn voornamelijk zwart en hebben witte staartveren. Het zijn schuwe vogels, die zeer kritisch ten aanzien van hun leefomgeving zijn. Mede door het huidige heidebeheer van Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten leefden er in 1996 zo'n 60 korhoenders op de hei. Ook andere zeldzame heidedieren als de nachtzwaluw, roodborsttapuit, wulp, boomleeuwerik, zandhagedis, blauwvleugelsprinkhaan, raaf en de klapekster zijn nu weer door dit beheer op de hei gesignaleerd. Wanneer U hier ooit een wandeling wilt maken, moet u er rekening mee houden dat grote delen van de hei van 15 maart tot 15 juli niet toegankelijk zijn in verband met het broedseizoen van de heidevogels. Wellicht kunt u in maart of april de balts aanschouwen. Het heidebeheer houdt ook in dat men de overgang tussen hei en bos natuurlijker wil laten verlopen. Er komt een minder scherpe afbakening tussen beiden.

Vlak voor de bosrand kunt u links de Wolfsslenk zien liggen. Aan de rechterkant ziet U de Grote Koningsbelt. Met zijn hoogte van 76 meter is hij een van de hoogste heuvels van Overijssel. Het zijn overigens prachtige namen die de bewoners vroeger aan de omgeving hebben gegeven. In namen als bijvoorbeeld de Wolfsslenk, Grote- en Kleine Koningsbelt en Oasekop hoort U respect voor de natuur. Even verderop, richting Holten, ligt de Diepe Hel. Niemand wist hoe diep het daar was. Het gebied werd angstvallig gemeden, want het zou er niet pluis zijn.

02. (3,7 km) U slaat de eerste onverharde weg met verhard fietspad naar links in en volgt de Schouwenburgweg richting Nijverdal/Rijssen tot volgend kruispunt.

Het bos dat u hier ziet is pas na de uitvinding van kunstmest aangelegd. Voor die tijd bestond de Heuvelrug voornamelijk uit woeste gronden. Zo tegen het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw werden de bossen aangelegd voor de houtproductie. De kolenmijnen van Zuid-Limburg waren immers gretige afnemers. Men plantte vooral grove dennen, omdat die op de arme grond betrekkelijk snel wilden groeien. Voor die tijd hebben hier nauwelijks dennen gegroeid. Nu zijn ze op de Heuvelrug niet meer te tellen. De bossen zijn nu zo oud dat er zich een humuslaag heeft gevormd, daarom is er nu een tendens om de bossen gevarieerder te maken. Staatsbosbeheer laat dode bomen liggen, laat open plekken in het bos ontstaan of beplant naaldbossen met loofboomsoorten. Misschien heeft u al een enkele eekhoorn, konijn, haas, buizerd of havik gezien. Minder waarschijnlijk is dat met de ree of vos die hier ook op de Heuvelrug 'huist'.

03. (5,5 km) Bij een kruispunt van onverharde wegen slaat u links af richting Nijverdal en volgt het fietspad langs de Holterweg.

In het bos kunt u vooral aan de linkerkant, laag aan de grond, bosbes- en vossebesstruikjes zien. Beide soorten behoren tot dezelfde familie en zijn van nature bosplanten. Ze zijn schaduwminnend en hebben een hoge vochtigheidsgraad van de lucht nodig. De bosbes is de hogere struik met matgroene bladeren en in de winter kale groene stelen, die in het voorjaar witrose bloeit en de welbekende smakelijke blauw-rode bessen vanaf juli levert. Deze bessen mogen geplukt worden voor zover dit vanaf het pad kan gebeuren. De vossebes daarentegen bloeit in, het voorjaar en voor de tweede keer in de zomer en heeft helderrode bessen, die laat in de zomer en diep in de herfst rijp zijn. De plant is te herkennen aan zijn glanzend heldere groene blad, dat in de winter aan de plant blijft zitten. De bessen van deze plant zijn in de winter belangrijk voedsel voor de dieren die hier voorkomen. Ook deze bessen mogen vanaf het pad geplukt worden voor zover dit met de hand gebeurt.

Iets verderop kunt u op de heide veel inheemse jeneverbesstruiken zien staan. De struiken zijn tweehuizig; dat wil zeggen, ze zijn mannelijk of vrouwelijk. Over het algemeen zijn de mannelijke struiken langer en smaller dan de vrouwelijke. In april bloeien de vrouwelijke planten. Bij een windvlaag verspreiden de struiken dan een soort rook. De vruchtjes, die eerst groen, daarna blauw en uiteindelijk zwart worden, zijn pas na twee jaar rijp. Dit zijn de jeneverbessen, die ook nu nog toepassing vinden, onder andere in de bereiding van zuurkool en tegen diarree. Ze groeien vooral op dekzanden die vroeger veel met schapen begraasd werden. De struiken hadden ook enkele andere functies. Zo werden ze veel gebruikt voor versieringsdoeleinden bij bruiloften en dorpsfeesten. Tevens is het hout uitermate geschikt om mooi houtsnijwerk te leveren en veel boeren gebruikten de struiken als bescherming tegen de boze elementen. Doordat het zo'n langzame groeier is, werd hij dan ook met uitsterven bedreigt. De jeneverbesstruik heeft daarom nu een beschermde status. Toch zijn er weinig jonge struiken te vinden.De struiken gedijen immers het best op een grond die in beweging is, zoals bij de weinig meer voorkomende stuifzanden. In deze omgeving noemt men de jeneverbesstruiken ook wel 'dampölle'.

Het is vooral struikheide die u hier op de Heuvelrug aantreft. Struikheide groeit het best op droge, kalkarme en zure grond. Zij kleurt in augustus het veld prachtig paars.

Op de heide heeft u in de verte nog net zicht op de Wolfsslenk. Het is daar zeker geen diepe geul meer. In de late Middeleeuwen kwamen hier wolven voor, vooral wanneer er de pest of oorlog heerste en het gebied ontvolkt raakte. Men ving de wolven door ze door zo'n slenk te jagen. De dieren werden dan door trommelaars opgejaagd. Aan het eind van zo'n slenk vonden ze dan hun bloedig einde, nadat ze in kuilen of netten waren gevangen.

04. (6,3 km) Bij een Y-splitsing van fietspaden houdt u links aan. Zo'n twee kilometer verderop nadert het fietspad een onverharde weg. Bij de splitsing van fietspaden die daar volgt, blijft u het fietspad naar links volgen totdat u Nijverdal binnen fietst. 
05. (9,3 km) Wanneer U Nijverdal binnen fietst, volgt u ANWB-paddestoel nr. 23675 richting Hellendoorn/Nijverdal.

U fietst dan rechtdoor de Bonteweg in. Deze weg blijft u volgen totdat u een voorrangsweg nadert.

Vlak voor u de voorrangsweg nadert, ziet u links een oude zandafgraving liggen. Hij is nu al lang niet meer in functie en inmiddels begroeid met gras en bomen.

06. (10,0 km) Bij de voorrangsweg slaat u rechts af. Bij de stoplichten slaat u links af en meteen over de spoorwegovergang weer linksaf de Piet Heinweg in. 
07. (10,3 km) Bij het FCC Middelkamp blijft u rechtdoor fietsen langs het spoor. U volgt dan het Goudzoekerspad (fietspad) richting Haarle.

U fietst nu door het Ravijn. Op 1 januari 1881 werd de spoorlijn Zwolle-Almelo in dienst genomen. De uitgraving van het Ravijn, de plaats waar de doorgang van de spoorlijn door de Nijverdalseberg kwam, bleek een geweldige onderneming te zijn. Het werk werd toch in twee jaar geklaard, mede door het gebruik van een stoomlocomobiel, een graafmachine die de 'ijzeren man' werd genoemd. Rond 1900 werd op de Sallandse Heuvelrug goud gevonden. Café de Budde in Nijverdal heeft zijn bestaan er aan te danken. Tientallen goudzoekers kwamen hier hun geluk beproeven. Voor korte tijd echter, want het gewin van goud was veel kleiner dan de moeite die ze moesten doen om het te vinden. Voor een klein beetje stofgoud moesten tonnen zand minutieus gezeefd worden. De naam Goudzoekerspad herinnert aan deze tijd.

08. (11,7 km) Bij einde fietspad slaat u links af en volgt een verharde weg Na de spoorwegtunnel staat u bij voorrangsweg rechts af en volgt het fietspad richting Raalte.

De weg waar u nu langs fietst, werd in 1830 aangelegd dwars door de heidevelden en het tot dan toe onbegaanbare veen (tussen de Regge en Wierden). Zo werd een betere en snellere verbinding tussen Zwolle en Almelo verkregen. De weg heeft goed in zijn functie voldaan. Het nog jonge Nijverdal heeft er zelfs zijn bestaan aan te danken. Het werd immers gesticht op het kruispunt van deze weg met het riviertje de Regge. Nu zorgt de weg tijdens de spitsuren in Nijverdal voor problematische situaties

09. (14,0 km) U blijft het fietspad volgen tot aan voorrangsweg. Daar slaat u links af en steekt de drukke weg over. Op de parallelweg slaat u rechts af en na 100 m. weer links af de Molenweg in. Deze blijft u volgen tot in Haarle. 
10. (15,4 km) In de bebouwde kom van Haarle gaat u rechtdoor en blijft de Molenweg volgen.

Meteen links ziet u een gebouw staan waar eerst de windmolen van Haarle heeft gestaan. Tijdens de bevrijding van Haarle in april 1945 kwam het nabij Haarle tot hevige gevechten. Daarbij sneuvelden 10 Canadezen en 15 Duitsers. Een tiental boerderijen en de windmolen van Haarle gingen in vlammen op terwijl drie zware Duitse tanks werden vernietigd.

Haarle heeft binnen de gemeente Hellendoorn altijd een wat afzonderlijke positie ingenomen. Dit komt mede doordat het aan de andere kant van de Heuvelrug ligt. Zo noemt men aan de oostelijke zijde van de Heuvelrug (Hellendoom) tegen een hooggelegen bouwland een es, terwijl men in Haarle dat een enk noemt. Ook is Haarle als enige dorp van de gemeente tijdens de Reformatie Katholiek gebleven. Haarle is zich altijd op Salland blijven richten, terwijl Hellendoorn en Nijverdal nu meer op Twente zijn georiënteerd.

Buiten Haarle, vlak voor een bocht naar rechts ziet u aan uw linkerhand de Haarler enk liggen, ingeklemd tussen het dorp en de Heuvelrug. De enk is onderdeel van het natuurgebied Sprengenberg, beheerd door de Vereniging Natuurmonumenten. Duidelijk is de bolle vorm te zien, ontstaan door eeuwenlange bemesting met heideplaggen en schapenmest. Op het gedeelte van de enk dat eigendom is van Vereniging Natuurmonumenten wordt op natuurvriendelijke wijze graan verbouwd. Tegenover de fraaie Saksische boerderij De Pas ligt de informatieschuur van Vereniging Natuurmonumenten (geopend tijdens de weekenden en vakantieperiodes). In dit onbemande informatiepunt vindt u een tentoonstelling over de natuur op de Sprengenberg, een ruim 900 hectare groot gebied met gave, glooiende heidevelden waar het zeldzame korhoen nog broedt.

11. (16,5 km) Honderd meter na een scherpe bocht naar rechts, slaat u links af de Bathemerweg in. Deze blijft u volgen tot aan kruispunt met onverharde wegen.

Op de Bathemerweg zijn duidelijk de contouren van de Sallandse Heuvelrug te zien. Ongetwijfeld hebt u aan uw linkerhand de opvallende witte villa Sprengenberg al zien liggen. De villa is in 1903 gebouwd door de textielbaron Van Wulfften Palthe. In de omgeving staat de villa bekend als de Palthetoren. De villa is nu eigendom van de Stichting Huis Bergh en wordt gebruikt door de nakomelingen van de bouwer. De villa is niet te bezichtigen.

12. (18,3 km) Bij het kruispunt slaat u links af en volgt dan het fietspad langs de onverharde Oude Deventerweg.

Na ongeveer vierhonderd meter ziet u rechts een ingang in het bos. Dit gedeelte van de Sprengenberg wordt begraasd door een kudde Schotse Hooglanders. De ongeveer 12 roodbruine koeien en hun kalveren hebben een taak in het beheer. Ze bestrijden overmatige grasgroei en zorgen voor meer variatie in de bodem en daardoor in de planten- en dierenwereld. Bijvoorbeeld de koekoeksbloem, muizeoortje, sint-janskruid, boskruiskruid, brunel, valse salie, blauwe knoop en heide en allerlei vogels, zoogdieren, reptielen en insecten hebben daardoor meer kans om een bestaan te vinden. Ondanks hun gevaarlijk uitziende lange horens, zijn Schotse Hooglanders vriendelijke dieren. Wie ze met rust laat (niet voeren en niet aaien) kan ongestoord in het graasgebied wandelen.

13. (19,5 km) Bij T-splitsing met de van Heekweg slaat u links af richting Nijverdal.

Als u hier even van de route afwijkt en zo'n 750 meter naar rechts fietst, hebt u een schitterend uitzicht op villa Sprengenberg.

De Sallandse Heuvelrug is overwegend opgebouwd uit grindzanden. Daardoor heeft de rug een sterk poreuze bodem die het water gemakkelijk doorlaat. Plaatselijk komen onsamenhangende leemlagen voor, die een weerstand kunnen vormen tegen het wegzakken van het water. De constante stroming van het grondwater van oost naar west, de capillaire (opzuigende) werking van de Heuvelrug en de aanwezigheid van die leemlagen zorgen er voor dat aan de westkant van de Heuvelrug het water naar de oppervlakte kan komen. Dit is bijvoorbeeld hier op de Sprengenberg het geval. Bij die bronnen zijn enkele grafheuvels uit de prehistorie gevonden.

14. (19,9 km) Bij een driesprong slaat u rechts af richting Nijverdal. Meteen daarna bij kruispunt fietst u rechtdoor. 
15. (20,4 km) Het volgende kruispunt steekt u weer over. U volgt dan de Paltheweg richting Nijverdal. Dit fietspad blijft u volgen.

Na ongeveer twee kilometer ziet u rechts een opening in het bos en heeft u uitzicht op een uitgestrekt heideterrein. Hier heeft in april 1994 een grote brand gewoed, waarbij zo'n 160 hectare heide en 40 hectare bos in vlammen is opgegaan. Veel broedende heidevogels en de net uit hun winterslaap komende reptielen waren het slachtoffer. Tevens is door deze brand een mooi, rijk gestructureerd heideveld verloren gegaan. Heide wordt door Staatsbosbeheer kleinschalig en machinaal gemaaid en geplagd. Daarbij wordt gestreefd naar een grote variatie in leeftijd van de heide. Het zal ongeveer tien jaar duren voor de deze situatie weer is bereikt.

Weer een kilometer verder ziet u enkele hoge, grove dennen staan. Deze bomen zijn ooit geplant onder andere om de toenmalige zandverstuivingen op de heide te beteugelen. Links en rechts kunt u hier enkele lage zandduinen zien liggen; stille getuigen van de zandverstuivingen die hier ooit een ware plaag vormden.

16. (23,6 km) Bij een kruispunt slaat u links af. U blijft het fietspad volgen richting Nijverdal.
17. (23,8 km) Bij een voorrangsweg slaat u rechts af. U volgt het fietspad tot bovenop de berg. 
18. (24,5 km) Bovenop de berg slaat u rechts af richting Holterberg en bezoekerscentrum Sallandse Heuvelrug van Staatsbosbeheer, het eindpunt van deze fietstocht.

Deze route is uitgezet door