Sporen van zandsteen in Deventer

Een wandeling over de Brink

Wie een rondje over de Brink maakt en zijn ogen richt op de gevels zal versteld staan van de hoeveelheid en de diversiteit van natuurstenen elementen die gebruikt zijn.
We beginnen aan de zuidkant van het plein bij voormalig hotel de Keizer, daar zien we steunen onder het balkon die uit steen gehakt lijken, maar onder de verflagen zit hout. Zo kan schijn bedriegen en dat zullen we op deze wandeling wel vaker tegenkomen

Brink 103: Boven Talamini, zien we een gevel, ontworpen door een Italiaanse architect, begin jaren 80 van de 20ste eeuw. Hier is gebruik gemaakt van goed zichtbare betonnen elementen, maar de inspiratie komt misschien van zandstenen randen tussen het metselwerk van oudere Nederlandse huizen.

Brink 102: Heeft een 19de eeuwse gevel waarbij de sierelementen waarschijnlijk gewoon stucwerk zijn.

Brink 101: Wél echt zijn de beelden op deze gevel, boven V&D.
Dit pand is gebouwd in 1735 in Lodewijk XVI stijl en wordt bekroond met een beeldengroep van beschilderde zandsteen. De twee vrouwenbeelden zijn de godinnen Juno en Diana, waarschijnlijk gemaakt door Godfried Gerlach.

Brink 100: (ook V&D) Het voormalige Magazijn de Zon, gebouwd in 1905 naar plannen van F.M.J. Caron in 'Jugendstil'. Langs de gevel en de balkons zijn geometrische motieven aangebracht, waarbij de ronde zuiltjes met kapiteeltjes waarschijnlijk van zandsteen zijn. De grijze steen is Naamse hardsteen, maar deels is het ook van beton zoals de dragende delen van de balkons.
Sinds kort is ook de onderkant van het pand bekleed met gepolijste zwart granieten platen waarin het logo van V&D is uitgehakt .
Graniet wordt gevormd in het binnenste van de aarde onder hoge druk en bestaat voornamelijk uit kwarts. Het is erg hard en daardoor zeer duurzaam.

Brink 95: Lopen we verder langs de rechterkant van het plein in noordelijke richting, dan zien we een terrazzo stoep en een hardstenen trapje op de hoek van de Spijkerboorsteeg.
Terrazzo is een techniek waarbij speciemelange op kleur gebracht werd met kleine brokjes natuursteen (vaak marmer). Het werd ter plekke gestort en geslepen.Heel typerend zijn de randen van lichte en donkere blokjes, zie ook verderop bij winkels aan de Brink.
De techniek is gebruikt van eind 19de eeuw tot aan W.O. II en werd daarna nog tot ca. 1960 alleen binnenshuis toegepast. Vroeger waren er veel terrazzo bedrijfjes in Deventer, zoals de fa. David.

Brink 94: Hotel Royal op de andere hoek van de steeg heeft onderaan de gevel ook een bekleding van zwart graniet met hele mooie kristallen. Dit pand is gebouwd in 1937, voor bierbrouwerij De Klok, naar plannen van J. Bos uit Twello.

Een aantal winkelpanden die we nu passeren hebben terrazzo stoepen en onderaan de gevel plinten van hardsteen. Deze steen wordt vanwege zijn hardheid toegepast op plekken die risico lopen op beschadigingen.
Hardsteen komt meestal uit de buurt van Namen in België. Het is een blauwgrijze kalksteensoort uit de krijtperiode die vol zit met fossielen, zoals schelpjes en sponzen. Het wordt ook wel Belgisch marmer genoemd.

Brink 92: Let op de flagstone stoep (leisteen).
Leisteen is een sedimentair gesteente, de afgezette laagjes zijn onder grote druk op elkaar geperst, maar vaak nog wel zichtbaar.

Lopend naar de Penninckshoek zien we op de hoek in de bestrating een plaat van zwart graniet. Hierin staan inscripties die alle sponsoren bedanken voor hun bijdrage aan de bankjes die geplaatst zijn bij de herinrichting van het plein. Deze bankjes (ontwerp Friso Kramer) lijken van natuursteen maar zijn van beton, evenals de goten en de ballen, die bedoeld zijn om het verkeer tegen te houden.

In de 'Penninckshoek' staat het bronzen beeld van Albert Schweizer op een sokkel van basalt.
Basalt is een steen van vulkanische oorsprong, dus er zitten veel luchtbelletjes in, waardoor de letters nooit erg mooi strak uitgestoken kunnen worden.

Kijken we nu naar rechts dan zien we het Penninckshuis uit ca. 1588, met zijn fraaie zandstenen gevel.
De 6 vrouwen verbeelden deugden. De zevende deugd (Justitia) die helemaal bovenop het pand stond is helaas verdwenen - als ze er al ooit gestaan heeft - en alle andere beelden zijn in 1891 bij de renovatie gemaakte kopieën van de hand van W.G. van Poorten. Een tweetal originelen zijn nog te zien in Museum De Waag. De beelden zijn, evenals alle andere ornamenten aan de gevel, geschilderd in een lichte zandsteenkleur.
Zandsteen is een meestal gele of grijze steensoort, afkomstig uit Duitsland (Bentheim en Baumberger Land). Beide soorten lenen zich goed voor beeldhouwwerken.

Brink 86/87: Deze twee horecagelegenheden zitten achter twee gevels die vroeger samen een bankgebouw vormden, ze zijn beiden op de eerste verdieping voorzien van boogvullingen boven de ramen, die waarschijnlijk van keramiek zijn.

Brink 85: Daarnaast de vroegere drogisterij, nu café Hart van Deventer, gedeeltelijk bekleed met gelige platen travertijn; in de glas in loodraampjes kun je nog het woord drogist zien staan.
Travertijn komt uit de buurt van Rome en omdat het nogal snel verweert wordt het meestal niet buiten toegepast.

Brink 84: Lopen we verder dan zien we om de hoek het Deventer Koekhuisje met een stoep en stoeppaaltjes van hardsteen.

Brink 80: Wat hier geschilderd natuursteen lijkt is in werkelijkheid hout. De dekstenen van de gevel bovenaan zijn wel van zandsteen, tegen inwateren. De bovenzijde van de gevel is renaissance( bouwstijl na 1500 met motieven uit de Oudheid), de 1ste verdieping is 18de eeuws en beneden 19de eeuws.

Brink 78: Let weer op de leistenen stoep, de gevel is uit ca. 1960. Hier zien we hoe in het beton kleine puntjes zijn aangebracht om een steenhouwertechniek, het boucharderen, na te bootsen. De kuif van de gevel is zandsteen.

Brink 73(Tapperij de Joffer): Tussen de Grote en Kleine Overstraat valt vooral dit pand op met onderaan grote ruwe blokken hardsteen. Deze stenen heten 'rustica' (boers), dit komt uit de vestingbouw en moet ruwe onafgemaakte steen voorstellen.
Dit is een typisch neorenaissance pand (19e eeuws gebruik van renaissance motieven), van de Deventer architect te Riele.
Boven de ramen van de eerste verdieping zijn beeldhouwwerkjes aangebracht, waarschijnlijk van zandsteen of kalksteen. Ook de overige beeldhouwwerken bovenop, zoals een leeuw (uit 1999), zijn waarschijnlijk van zandsteen.

Brink 72 (La Balance): Deze nieuwe gevel is uit ca. 1950 (het bovenste deel kan ouder zijn). De raam- en deuromlijstingen zijn van beton, dat gefrijnd is. Frijnen is een steenhouwertechniek, die decoratieve streepjes achterlaat in de steen.

Brink 70 (Bibliotheek): Voorbij de Kleine Overstraat bevindt zich deze gevel, die is voorzien van rechtopstaande platen leisteen. De laagjes in de steen zijn hier goed zien, soms brokkelen ze een beetje af. De rest van de gevel is van beton dat is aangekleurd met geel en een veredelde toeslag heeft van kleine brokjes natuursteen.

Brink 69: Het voormalige H. Geest Gasthuis, nu ook bibliotheek, heeft elementen van Bentheimer zandsteen, zoals vensters en sierranden tussen het bakstenen metselwerk ('speklagen').
Het is belangrijk dat natuursteen wordt verwerkt in dezelfde positie waarin het is gevonden in de groeve. Dit bevordert de duurzaamheid en voorkomt breuken.

Brink 68: Dit is een woning met een vorstelijke stoep van hardsteen. De vensterbanken en de eenvoudige omlijsting van de kelderramen zijn van zandsteen. Het linkerdeel van de gevel is er in de 20ste eeuw bijgebouwd.

Brink 67: Dit pand heeft een hardstenen stoep en de richels in de gevelbekleding doen ook natuurstenen platen vermoeden onder de verflaag, maar deze zijn aangebracht in het stucwerk.

Hoek Brink Assenstraat (thans C.O.C.): Hier heeft de voormalige Gemeente Spaarbank gezeten. Het rechterpand is 19de eeuws. Er is wel gebruik gemaakt van zandstenen elementen uit een ouder verdwenen huis. Als je goed kijkt zie je dat de schelp midden onder waarschijnlijk oud is, maar de andere zijn nieuw gemaakt en wat vlakker. Bovenin zijn de wapens waarschijnlijk wel oud evenals de klauwstukken (de versiering langs de geveltop).
Het linkerpand is neogotisch uit ca. 1890 en alhoewel de zijkant van het pand in de Assenstraat originele gotische opgaande bogen heeft, zijn die aan de Brinkzijde waarschijnlijk nep. Zo ook de wapens naast en de kleine zuiltjes langs het bovenste raam. Ze zijn wel uit natuursteen, waarschijnlijk kalksteen.

We lopen naar de overkant.
Brink 62: Café De Heksenketel heeft een mooie hardstenen stoep met fraaie fossiele sponzen erin.

Brink 61: Met een hardstenen stoep en paaltjes. We zien hoe mooi de traptreden wat uitgesleten zijn. Hardsteen is vaak 'gezoet', dat is een techniek waarbij het oppervlak er enigszins dof uitziet. Door slijtage wordt het als het ware gepolijst.

Brink 60: Bij de poelier zien we in de gevel tussen het metselwerk sierblokken van Bentheimer zandsteen.

Brink 56 'De Drie Haringen': Dit schitterende koopmanshuis heeft onderaan een zandstenen plint en de hele gevel is versierd met blokken en gevelstenen van zandsteen. Lopen we om het pand heen dan zien we aan de andere kant ook een groot aantal stenen tussen het metselwerk met een 'rustica' effect.

De Waag:
Ga met de rug naar de Drie Haringen staan en loop met de klok mee om het gebouw heen..
De Waag, gebouwd van 1528-1531 (zonder het bordes);
Dit laatgotische gebouw heeft vele ornamenten van Bentheimer en Baumberger zandsteen. Het dak is gedekt met leien. De zandstenen pilaren in de kelder uit 1528, dragen de merken van de steenhouwer. Een deel van het bouwmateriaal zou afkomstig zijn van twee door Karel van Gelre in 1526 aan de overzijde van de IJsel gebouwde blokhuizen (forten), Altena en Morgenster. Deze werden in 1528 door de Deventer bevolking afgebroken.
De reliëfstenen Kiek in de Pot (links op de foto) en Kiek uut de Pot (de laatste is een replica van de in 1945 door een bombardement vernielde steen, zie foto's) zouden van deze huizen afkomstig zijn. Midden de orginele 'Kiek uut de pot',verwoest in WO II, maker en datum foto onbekend
Rechts de nieuwe 'Kiek uut de pot' uit 1995

Het bordes werd gebouwd in 1643 door twee Gildehauser steenhouwers: Jan Bours en Hans Willem Amshoff.
Deze beide Bentheimer handwerkslieden legden de stad Deventer 3 ontwerpen voor, waar een keuze uit werd gemaakt. Het is niet helemaal bekend hoe de onderdelen van de balustrade en de bordestrappen naar Deventer gebracht werden. Waarschijnlijk werden de grofgehouwen blokken in Nordhorn per schip via de Vecht vervoerd. De stad Zwolle had in de 15e eeuw een zogenaamde stapelplaats ingericht voor over de Vecht aangevoerde zandsteen. Maar misschien kwam de steen ook rechtstreeks naar Deventer via de Schipbeek en de in 1402 klaargekomen verbinding met de Vecht. Het vervoer per schip was alleen mogelijk als er voldoende water in de Vecht en in deze beken stond.

In 2001 wordt begonnen met de restauratie van De Waag en het bordes.
Om de hoeken van het gebouw te beschermen is in de bestrating een Noorse zwerfkei verwerkt (graniet), een zgn. 'schampsteen'.

Dan vervolgen we onze wandeling langs de Drie Haringen verder in noordelijke richting.

Brink 49: De makelaar, die hier zit, heeft een brievenbus van hardsteen.

Brink 47: Direct om de hoek van het Speelgoed- & Blikmuseum in de Boterstraat zien we onderaan in de muur een onbeduidende grove steen die flink is verweerd. Dit is trachiet, een steen die bestaat uit onder druk samengeperste vulkanische as en puin,
We steken over en lopen verder in zuidelijke richting.

Brink 46: Heeft ook een brievenbus van hardsteen, die al flink is uitgesleten.

Brink 44: Naast dit pand ligt een blok zandsteen boven een deurtje waarachter zich een steegje bevindt.

Brink 41: Dit ziekenfondsgebouw is uit 1955, de deur- en raamomlijstingen zijn van getint beton, dat door de verwering een ruwer oppervlak heeft gekregen, zodat we de toeslag van kleine steentjes goed kunnen zien.

Brink 33: Let op de mooie fossielen in het hardsteen van de stoep.

Brink 25: Deze voormalige burgemeesterswoning uit 1894 heeft een symmetrische stoep en 'rustica' geveldecoratie van hardsteen. De boogvulling boven de ramen is waarschijnlijk kalksteen.

Brink 23: is het huis waar Rutger Jan Schimmelpenninck zijn jeugd heeft doorgebracht. In de gevel herinnert een steen met inscriptie aan deze voor Nederland zo belangrijke historische figuur. De stoep met trapje en middelste twee paaltjes zijn, na de restauratie van het pand in begin jaren 90 van de 20ste eeuw, nieuw aangebracht. De buitenste twee paaltjes zijn origineel.

Brink 21: Hier zijn de zuiltjes van gietijzer, maar ze staan op een voetstuk van zandsteen.

Geraadpleegde literatuur:

Spuren in Sandstein/ Sporen in Zandsteen, uitgegeven door Kreis Coesfeld, t.g.v. de gelijknamige tentoonstelling, die van maart 1999 tot zomer 2001 in verschillende musea in de Euregio te zien is.
Monumenten in Nederland - Overijssel, een uitgave van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg, bij uitgeverij Waanders, Zwolle. ISBN 90-400-9200-1
Uitgave bij de tentoonstelling Sporen in Zandsteen, Spuren in Sandstein. Historisch Museum De Waag, Brink 57, Deventer 13-8-2000 t/m 14-1-2001

		Natuurlijk.nl wordt gesponsord  door  TopRelais: Voor een authentieke vakantiehuis | TopHomes: Vakantiehuisjes in 22 landen | TopRentals: Vakantiehuizen in Afrika, Amerika, Azië en Europa | Wereldpagina: Reisgids met vakantiewoningen en appartementen | Vakantieglobe.nl: Vakantiehuizen op de kaart