Archief 1999: Zandsteen in Twente
Nederland is de afgelopen miljoenen jaren steeds gedaald. En terwijl Nederland daalt, wordt het steeds weer bedekt door nieuwe sedimenten: grind, zand,löss en klei. Nederland is eigenlijk een grote zandbak. Met regelmaat overstroomt deze zandbak met als gevolg dat er uitgestrekte moerassen ontstaan: het veen.
Maar niet heel Nederland daalt. De ondergrond van Nederland vormt een hellend vlak: terwijl het noordwestelijk deel duizenden meters de diepte in is verdwenen, zijn het uiterste zuiden en oosten zelfs iets omhooggekomen. Na opheffing volgt erosie, de jongere afzettingen verdwijnen weer: hierdoor zijn in deze gebieden, langs de rand van Nederland, op enkele plekken oude gesteenten aan de oppervlakte gekomen.
Het zijn stippen op de geologische kaart: Carboon, Trias, Krijt. Geen zand, grind of klei, nee, vast gesteente: echte rotsen!
Muschel- en Waeldenkalk
In Twente gaat het letterlijk om stipjes. De Staringgroeve in Losser is de grootste. Helemaal in het zuidoosten van Twente, ten oosten van Buurse, komt ergens in de bedding van de Buurserbeek Muschelkalk aan de oppervlakte. Maar deze afzetting is alleen te zien bij een hele lage waterstand.
Ongeveer 150 meter verder, in Duitsland, is de Muschelkalk wel goed ontsloten. Deze Muschelkalk behoort tot dezelfde laag die in Winterswijk ontgonnen wordt. Helemaal tegen de Duitse grens aan, in de bedding van de Glanerbeek ten noorden van Glanerbrug, liggen op de bodem van de beek losse platen Waeldenkalk. Maar dit interesseert ons niet, wij zijn op zoek naar vast gesteente.
In de Staringgroeve in Losser is de Gildehauser zandsteen te zien. Deze zandsteen ligt zowel in Losser als in Glane vrij dicht aan het oppervlak. Dat de zandsteen in Losser ontsloten is, daar gaat een heel verhaal aan vooraf.
Opkomst van een wetenschap
In de 19e eeuw kwam de geologie tot bloei. Naarstig werd gezocht naar delfstoffen: steenkool, ertsen en natuurlijk bouwmaterialen. De Losserse es leek een veelbelovende plek: op de es lagen hier en daar brokken zandsteen. De vraag was natuurlijk of hieronder de Gildehauser of Bentheimer zandsteen te vinden zou zijn.
De toenmalige burgemeester van Losser, C.W. Eekhout, nam het initiatief om de onderliggende lagen te onderzoeken. Na het maken van een proefput van drie meter hield C.W. Eekhout het voorlopig voor gezien.
Inmiddels had de Overijsselsche vereniging van Provinciale Welvaart aan W.C. H. Staring, een van de grondleggers van de Nederlandse geologie, de opdracht gegeven om een onderzoek in te stellen naar de geologische toestand van Twente en Vollenhove. Staring deed natuurlijk ook Losser aan. Ook hij begreep dat de Losserse es een bijzondere plek was. De es van Losser is slechts een kleine glooiing in het landschap, maar nog geen tien kilometer verderop "verheffen zich plotseling de hooge Moolenberg van Gildehaus en daar achter de Bentheimse rots", schreef Staring. "Op den Losserschen esch staande en, over de voormalige veen henen, op Gildehaus ziende, voelt men zich gedrongen om beide deze hoogten te vergelijken met twee in zee vooruitstekende kapen." Op grond van deze observatie was het natuurlijk niet moeilijk om te bedenken dat de Losserse es de derde kaap zou kunnen zijn.
Proefboren
Het lukte Staring om geld bij elkaar te krijgen voor een vervolgonderzoek. Een eerste proefboring mislukte omdat de put steeds volliep met water. Het graven van een tweede put was wel succesvol. Op een diepte van ongeveer tien meter werd zandsteen aangetroffen. Exploitatie bleek economisch niet haalbaar en enkele jaren later werd de groeve weer dichtgegooid.
Gildehauser- en Bentheimerzandsteen
De Gildehauser- en Bentheimerzandsteen zijn ongeveer 2,5 miljoen jaar geleden, in het Onder-Krijt, ontstaan. Wat nu Twente is, was toen zee en op de bodem van deze zee werden dikke pakketten zand en klei afgezet. Zeewater is kalkrijk. Door deze kalk werden de zandkorrels aaneengekit tot zandsteen. De klei veranderde door de druk van de erboven liggende lagen in leisteen. Door opheffing en erosie zijn de verhogingen van Losser, Gildehaus en Bentheim ontstaan. De leisteen is zachter dan de zandsteen en erodeert gemakkelijker. Vandaar dat de hoger gelegen delen, Losser, Gildehaus en Bentheim, van zandsteen zijn. In Losser en Gildehausen is de jongere Gildehauser zandsteen ontsloten; in Bentheim is deze laag geërodeerd en ligt de Bentheimer zandsteen aan de oppervlakte.
De Staringgroeve
In 1965 waren er plannen om op de Losserse es een woonwijk te bouwen. Op initiatief van W.F. Anderson, inwoner van Losser en verwoed amateur-geoloog, kwam een groepje amateur-geologen op het idee om de door Staring blootgelegde zandsteenbank opnieuw te ontsluiten. Deze keer werd al op vier meter diepte de zandsteen aangetroffen. Eromheen werd door de gemeente een plantsoen aangelegd en W.C. H. Staring kreeg de eer die hem toekwam: de groeve werd naar hem vernoemd en bij de ingang kwam een borstbeeld van hem te staan.
Hakken
Vast gesteente heeft iets verleidelijks en zeker in Nederland. Blijkbaar kan niemand het nalaten om in de steen te gaan hakken. Na verloop van tijd dreigden de wanden van de Staringgroeve in te storten. De gemeente heeft de groeve toen helaas met een hek moeten afsluiten. Gelukkig is de groeve op aanvraag nog wel te bezichtigen.
In de loop der jaren is de groeve door enkele amateur-geologen, ook nu weer onder leiding van Anderson, nog twee meter verder uitgediept. De Gildehauser zandsteen bevat veel fossielen zoals schelpen, varenafdrukken en resten van kreeften. De gevonden fossielen zijn afgestaan aan de gemeente Losser en in het gemeentehuis tentoongesteld.
Zoeken
