Archief 2000: Een monument voor ijzeroer
Oer, het woord heeft nog altijd een magische klank. Vroeger moet een van de kerkpaden naar de Plaskerk in Raalte de Oerweg hebben geheten. De herinnering is er nog. De weg van Okkenbroek over Lettele naar Schalkhaar heet nog altijd de Oerdijk. Een stoere naam: oer en dijk. Op veel plekken in Salland moet vroeger oer in de grond gezeten hebben. Oer, de vanzelfsprekende afkorting van ijzeroer.
In Salland hebben we zand en klei en hier en daar veen. Allemaal los materiaal. Geen echt gesteente? Oké, hier en daar ligt nog een Scandinavische zwerfkei. Maar toch, ijzeroer? Een echt gesteente, vast en hard. In Sallandse bodem.
IJzeroer is een ophoping van ijzerdeeltjes in de grond. Scheikundig is het een ingewikkeld verhaal. Het is ook eenvoudig uit te leggen. Het komt er in het kort op neer dat ijzeroer op twee manieren kan ontstaan. Op plaatsen waar grondwater aan de oppervlakte komt waar kwel is, kan het ijzer dat in dit water is opgelost neerslaan, oxideren. Op deze plekken vormen zich kleine klontjes ijzer. Als de kwelstroom maar lang genoeg aanhoudt, kunnen er decimeters dikke plakkaten ijzeroer gevormd worden. IJzeroer kan ook ontstaan doordat beekjes regelmatig overstromen. Het ijzer in het water komt in contact met de lucht en oer wordt afgezet.
In Salland is veel oer geweest. Regenwater wordt opgevangen door de Sallandse Heuvelrug. Het zakt naar beneden en stroomt onder de grond richting de IJssel. In de lage delen komt een deel van dit regenwater als kwelwater omhoog.
Ronduit spectaculair was de archeologische vondst van enkele jaren geleden in Heeten. Enkele honderden ijzerovens van voor onze jaartelling zijn toen ontdekt. Vanaf de 18e eeuw is het Sallandse ijzeroer gebruikt door de ijzergieterij in Deventer. Maar hoeveel? Er zijn cijfers bekend van het vervoer van ijzeroer over de Overijsselse kanalen. Tussen 1870 en 1930 zijn er via deze kanalen tienduizenden tonnen ijzeroer afgevoerd.
Voor de boer is ijzeroer vervelend. Het ijzeroer vormt een storende laag. Het water wordt tegengehouden en plantenwortels dringen er niet doorheen. Vandaar dat het meeste ijzeroer verdwenen is. Afgegraven, en tot nog in deze eeuw verkocht als ijzererts of gebruikt als fundering van wegen en weilanddammen.
Het ijzeroer in Salland is verdwenen. Niet alles trouwens! In de Plaskerk in Raalte zijn in de opgaande muren ijzeroerblokken verwerkt. Er is een theorie dat een voorloper van de huidige Plaskerk helemaal van ijzeroer is geweest. IJzeroer als bouwmateriaal. Op het eerste gezicht een vreemde gedachte. Een tijd geleden kwamen wij erachter dat de muren van de kerk in Hellendoorn helemaal van oer zijn. Het ligt eigenlijk wel voor de hand. In die tijd moet het oer voor het oprapen zijn geweest. Bakstenen moesten per kar vanaf de IJssel aangevoerd worden. Zandsteen moest van nog verder weg komen, uit Gildehaus of Bentheim. Laten we de vraag omdraaien: Waarom is er niet veel meer met ijzeroer gebouwd? Wie kent een boerderij van ijzeroer. Voor zover ons bekend is het oer alleen af en toe als fundering gebruikt.
IJzeroer kom je soms ook nog tegen als sierstenen langs het tuinpad naar een boerderij. Maar verder? Iedereen zal wel zijn schouders ophalen, maar laatst deden we een sensationele vondst. Dwalend door het landgoed 't Reelaer kwamen we langs de rand van een weiland een grote stapel ijzeroer tegen. IJzeroer, misschien al tientallen jaren geleden met de hand gedolven. Voor ons mag deze stapel tot in lengte van jaren blijven liggen: een klein monument voor de geologie van Salland.
Zoeken
