Orchideeën: De korhoenders van het schraalland
Het verschijnen van het boek "De orchideeën van Nederland" was reden genoeg om een gesprek te hebben met Johan ten Hoopen, medewerker beleidsadviezen van Landschap Overijssel. Als geen ander kent Johan de terreinen van Landschap Overijssel. Ruim dertig jaar is hij werkzaam bij onze organisatie. Langer dan iedereen. In die drie decennia heeft hij een schat aan ervaring opgebouwd. Een ervaring die hij met enthousiasme aan anderen kan overbrengen.
Kritische klanten
"Wist je, dat de vanille ook een orchidee is?". Johan begint gelijk met een wedervraag. "Grappig, een gewoon ingrediënt voor in de keuken". Orchideeën zijn kritische klanten. Ze stellen bijzondere eisen aan bodem en grondwater. De bodem moet vrij schraal zijn. In Overijssel worden ze meestal aangetroffen op plaatsen met kalkrijk kwelwater. Vaak is dit een smalle, lager gelegen zone in het terrein of een rand van een helling. Orchideeën leven samen met schimmels. Met behulp van deze schimmels kunnen de planten voedingsstoffen langzaam en gedoseerd opnemen. "Maar luister, naast deze orchideeën staan ook andere planten. Er zijn zo veel waardevolle soorten. Als Landschap zijn wij minder geïnteresseerd in de afzonderlijke planten dan in de biotopen. Hoe diverser de biotopen, hoe groter de soortenrijkdom. Dat is onze inzet."
Soortenrijke graslanden
Het ijkpunt voor Landschap Overijssel ligt vaak rond 1900. Voor de komst van de kunstmest en de mechanisatie van de landbouw. In die tijd had Nederland het meest afwisselende landschap. Orchideeën in Nederland komen eigenlijk alleen voor in gebieden die eeuwenlang in gebruik geweest zijn. Door jaarlijks maaien en plaggen ontstonden soortenrijke graslanden. Zonder dit beheer wordt de plant al snel verdreven door snellere groeiers. Met natuurontwikkeling zijn deze gebieden niet terug te krijgen. Wel zijn bestaande gebieden te herstellen. Tenminste, als deze gebieden jarenlang zijn beheerd, kwelwater hebben en de dans van een intensief gebruik ontsprongen zijn.
Veenmosorchis
Herstelbeheer bestaat uit verschralen: plaggen, jaarlijks maaien en het maaisel afvoeren. In Twente zijn verschillende bloemrijke hooilanden, zoals Punthuizen, Lemselermaten en Breklenkamperveld, waar deze voorwaarden aanwezig zijn. Hier wordt met succes herstelbeheer toegepast. In deze hooilanden worden gevlekte orchis, welriekende nachtorchis, rietorchis en de grote keverorchis aangetroffen. Heel bijzonder is de veenmosorchis. Dit kleine orchideetje, nog geen 8 cm hoog, is 15 jaar geleden ontdekt in het brongebied van de Mosbeek. Het plantje groeit tussen veenmos en ronde zonnedauw, langs de eerste stroompjes van de Mosbeek. Zo'n bijzonder gebied wordt bij wijze van spreken met een nagelschaartje beheerd. Maaien gebeurt met de zeis. Het maaisel wordt daarna met de hand uitgeharkt. "Maar je wordt er dan ook dubbel voor beloond.
Boetelerveld
Het gebied ziet soms blauw van het vetblad. Naast de veenmosorchis groeit er ook de welriekende nachtorchis, de brede orchis en de rietorchis." Blauwgraslanden kunnen ook orchideeënrijk zijn. Het bekendste voorbeeld is het Boetelerveld. 170 Ha pijpenstrootje maar op een kleine plek met voldoende kwelwater treffen we zelfs de moeraswespenorchis aan, een van de mooiste orchideeën die Nederland rijk is. Ook in heischrale graslanden, zoals aan de rand van het Aamsveen, komen orchideeën voor. Op plaatsen waar turf is afgegraven kan door boerenbeheer in 100 jaar tijd een prachtige vegetatie ontstaan. Hier kunnen we de gevlekte orchis en de welriekende orchis aantreffen.
Stikstof gratis
Het sleutelwoord is beheer: Jaarlijks maaien en afvoeren. Desondanks gaan orchideeën in aantal achteruit. De oorzaken voor deze achteruitgang zijn overbekend: eutrofiëring, verdroging en verzuring. "Maar ja, je moet opboksen tegen wat er uit de lucht komt. Ieder jaar krijgen we per ha ruim 40 kg stikstof gratis uitgestort boven onze terreinen," verzucht Johan ten Hoopen. Ook al zijn orchideeën slechts een van de vele bijzondere planten, hun rol is er niet minder om. Orchideeën spreken tot de verbeelding. Vergelijk het maar met de rol die de zeehonden spelen in de discussies rond het behoud van de Waddenzee. Op vrijwel geen enkele folder of poster ontbreekt een foto van zo'n eenzaam jong zeehondje dat je aankijkt met zijn zielige oogjes. Probeer dan maar eens tegen te zijn! Johan bedenkt ter plekke nog een andere, meer toepasselijke vergelijking: "Wat dacht je van het korhoen van het schraalland?"
Zoeken
