|
| | De Sallandse Heuvelrug (1)De komst van het landijs: De stuwwallenDe Sallandse heuvelrug ligt op de grens van Salland en Twente. De heuvelrug bestaat uit drie afzonderlijke stuwwalcomplexen, die alle in de Saale-ijstijd (200.000 - 130.000 voor Chr.) zijn opgestuwd door het landijs. De stuwwal van Holten-Nijverdal is de grootste van de drie. De hoogste toppen reiken hier tot 59 m (Holterberg), 75 m (Haarlerberg) en 59 m (Noetselerberg). Een andere grote stuwwal is die van de Lemeler en Archemerberg. Deze ligt in het noordoosten van Salland en reikt eveneens tot een hoogte van 75 meter. Ten westen van deze twee grote stuwwallen vinden we tenslotte nog een miniatuur-stuwwalletje, de Luttenberg. Deze is niet hoger dan 31 m boven NAP en steekt als een soort eiland boven de omgeving uit. GletsjersToen de gletsjers ongeveer 200.000 jaar geleden vanuit Scandinavië ons land binnendrongen, was het zó koud dat de bodem tot op een diepte van ongeveer honderd meter stijf bevroren was. Via Noord-Duitsland en Noord-Nederland schoven op meerdere plaatsen enorme gletsjers het Sallandse land binnen. Het ijs kreeg vooral ruim baan in het rivierenlandschap dat zich in een meer dan 25 kilometer breed dal onder de huidige IJsselvallei en het Sallandse dekzandlandschap uitstrekte. Hier lagen grote hoeveelheden rivierzanden, die gemakkelijk door een gletsjer konden worden verplaatst. De reusachtige ijstong sneed zich diep in deze rivierzanden in en vormde een gletsjerbekken van 50-100 meter diepte. Door het enorme gewicht van de ruim 200 meter dikke ijskap werden delen van de bevroren ondergrond zijdelings en naar voren weggedrukt en als grote platen dakpansgewijs op elkaar gestapeld. Aan de zijkanten van de gletsjer ontstonden zo de hoge stuwwallen van het Veluwemassief en de Sallandse heuvelrug. Ook aan de Twentse kant van de Sallandse heuvelrug heeft een ijstong gelegen. Deze vormde onder meer de stuwwallen bij Wierden en ten zuiden van Rijssen.  | | | Het ontstaan van een stuwwal.
a. Wanneer een ijskap zich langzaam voortbeweegt over waterdoorlatend zand, dan ontstaan geen stuwwallen. Wel worden zand en stenen die direct onder de zware ijskap liggen door de zware druk verpulverd tot fijnere delen. Zo ontstond een lemige laag met veel keien erin, de zogenaamde keileem.
b. Wanneer de ijskap in de ondergrond een harde ondoorlatende laag tegenkomt, dan ontstaat er aan de voorkant van het ijs weerstand.
c-d. De ijskap schuurt zich aan de onderkant dieper in en drukt aan de voorkant zandlagen omhoog tot een hoge rug (stuwwal). De omhooggedrukte zandlagen liggen als een soort schubben (dekplaten) over elkaar heen.
Figuur ontleend aan: Van den Berg & De Otter, 1993. |
KeileemHet zand en de stenen die direct onder de ijskap lagen, werden door het schuiven van de zware ijsmassa fijngewreven. Hierbij ontstond een lemige laag met veel keien erin, de keileemlaag. De meeste van deze keien zijn afkomstig uit Midden- en Zuid-Zweden. Ten zuiden van Holten ligt deze laag op minder dan één meter onder het maaiveld. In de rest van Salland ligt de keileem meestal vele meters diep of is ze afwezig. Theo Spek
Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek
Afdeling Landschap & Erfgoed
Postbus 1600
3800 BP Amersfoort
tel. 033 - 4227595
e-mail t.spek@archis.nl   
| |
|
Zoeken
