|
| | Het rivierenlandschap van de IJssel (8)Komklei-afzettingen in het achterlandIn de tijd dat er langs de IJssel nog geen gesloten oeverwallen en dijken lagen, kon het rivierwater bij hoge waterstand ver het Sallandse achterland instromen. Op sommige plaatsen, zoals bij Laag-Zuthem, Wechterholt en Tongeren, reikte het rivierwater tot meer dan zes kilometer landinwaarts. Vrijwel steeds koos het water zijn weg door de dalvormige dekzandlaagten. Deze voerden onder normale omstandigheden het Sallandse oppervlaktewater in westelijke richting af naar de rivier. Bij overlopend rivierwater kwam een tegengestelde stroom op gang, van west naar oost. Dit leidde tot een overvloed aan water in het laaggelegen gebied ten oosten van de toenmalige oeverwallen. Waar rivierwater en oppervlaktewater uit het achterland elkaar ontmoetten, stagneerden de waterstromen en kon het meegevoerde slib uit de rivier bezinken. Vooral in de laaggelegen gebieden van het landschap vormde zich in de loop van de eeuwen een dik pakket kalkloze komklei. De uiteindelijke dikte van deze komklei hangt af van de afstand tot de rivier. Net achter de oeverwallen ligt hier en daar ongeveer een meter klei. Meer landinwaarts neemt de dikte af tot enkele decimeters en tenslotte tot nul. Het kleidek wigt aan de oostkant vingervormig uit in de zandige en venige laagten en tegen de hogere gronden van het dekzandlandschap. Komvlakte bij Laag-Zuthem.
Vóórdat in de Middeleeuwen de IJsseldijken werden aangelegd, had de rivier bij hoog water vrij spel. Grote delen van westelijk Salland werden daarbij regelmatig overstroomd. In de komgebieden, ver van de rivierloop kwam het rivierwater tot rust en kon slib rustig bezinken. In de loop der eeuwen leidde dit plaatselijk tot een dikke, zware komkleilaag. Na de aanleg van de dijken kwamen overstromingen nog maar weinig voor. De kommen werden aan het einde van de Middeleeuwen ontwaterd, verkaveld en omgezet in grasland. De foto toont de bloemrijke graslanden van de komvlakte van het Zuthemerbroek, ten zuidwesten van boerderij "De Aalvanger". |  |
OngeperceleerdWe moeten aannemen dat het kommenlandschap in de laatste duizend jaar vrijwel nooit helemaal met bos bedekt is geweest. De bevolking, die aanvankelijk vooral op de dekzandruggen en oude rivierduinen woonde, maar later ook op de hogere zandkoppen in het gebied zelf, zal de komkleigronden al vroeg op kleine schaal hebben gebruikt en ontgonnen. Beweiding en ontginning leidden na verloop van tijd tot uitbreiding van de graslanden. Aanvankelijk zullen deze nog ongeperceleerd en rijk aan struweel zijn geweest. Natuurlijke geulen en afwateringsstroompjes werden daarbij veranderd tot weteringen en sloten. Nu eens ontstond hierbij een onregelmatige blokverkaveling, dan weer een regelmatig stelsel van strookvormige percelen.
De meest voorkomende namen in de komgebieden zijn die met de toevoeging blok of slag. Vaak geven deze namen aan waartoe deze gebieden bij nederzettingen of boerderijen in gebruik waren. Voorbeelden zijn het Rietbergsblok bij Wijnvoorden, het Gelderblok, Dasleverblok, Zwervelblok en Tikkelerblok bij Wijhe en de Noorder en Zuider Koeslag bij Wengelo. Verbeterde afwateringDe verbeterde afwatering veroorzaakte voor een lichte drooglegging van de bovengrond. Vooral in de eerste jaren kwamen veel voedingsstoffen vrij door vertering van de humeuze bovengrond. De boeren konden daar hun voordeel mee doen. De natste plekken in de kommen en dekzandlaagten, vooral die met een venige ondergrond, namen zij in gebruik als hooiland. De vastere komkleigronden waren geschikte weidegronden. Op plekken, die tengevolge van regelmatige wateroverlast ongeschikt waren voor de landbouw, heeft men in het verleden ook wel grienden aangelegd. Dit waren wilgenbossen, waar men op gezette tijden wilgentenen sneed en wat dikkere takken weghakte. In het open grasland-landschap van de kommen waren deze grienden vrijwel de enige opgaande begroeiing. Theo Spek
Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek
Afdeling Landschap & Erfgoed
Postbus 1600
3800 BP Amersfoort
tel. 033 - 4227595
e-mail t.spek@archis.nl   
| |
|
Zoeken
