Deze geologische fietsroute valt geheel samen met de fietsroute "Rondje Zwolle", die door de VVV van Zwolle in samenwerking met de gemeente en de ANWB is samengesteld. Deze route is bewegwijzerd met groene, zeshoekige routebordjes met de tekst "Rondje Zwolle".

De ijstijden

In de omgeving van Zwolle is een grote variatie in geologische landschapstypen aanwezig. De tijd van vorming, de ontstaanswijze en de samenstelling van de bodem van deze landschappen zijn sterk verschillend. De heuvels van de Veluwe vormen het oudste landschap in deze omgeving. Dit stuwwallengebied ontstond in de voorlaatste ijstijd, meer dan 150.000 jaar geleden. Na het afsmelten van het ijs werden door een voorloper van de Rijn grove rivierzanden afgezet Deze zanden vormen de ondergrond van het laagland in de omgeving van Zwolle.

Tegen het einde van de laatste ijstijd ontstonden de lage zandgronden oosten van Zwolle en de zandgronden die als een gordel om de Veluwe liggen. Ze werden meer dan 10.000 jaar geleden gevormd. De klei- en veengronden ten westen en ten noorden van Zwolle zijn veel jonger. Ze zijn nog maar enkele duizenden jaren oud. Het klimaat leek toen al veel op het tegenwoordige klimaat. Het jongste landschap in deze omgeving is het prachtige rivierenlandschap van de lJssel, dat hoofdzakelijk na de Romeinse tijd is gevormd.

De fietsroute begint op de dijk bij Het Engelse Werk aan de westkant van Zwolle. We kijken hier over het rivierenlandschap van de lJssel.

Het rivierenlandschap

Het rivierenlandschap is het jongste landschap van de gehele route. De IJssel als zijtak van de Rijn is ontstaan na de Romeinse tijd, volgens sommige auteurs rond het jaar 1000. Het rivierenlandschap zoals wij dat kennen, wordt gekarakteriseerd door lage zomerkaden en hoge winterdijken. Tussen de rivier en de winterdijk liggen de uiterwaarden, waar bij overstromingen rivierklei tot bezinking komt. Deze klei wordt gebruikt om bakstenen en dakpannen van te maken. Vóór de bedijking was de situatie anders. Tijdens natuurlijke overstromingen werd net buiten de rivier grof materiaal afgezet, zodat zandige oeverwallen ontstonden. Verder weg van de rivier kwam fijn materiaal tot bezinking, de komklei. De traag stromende rivieren vormen soms fraaie kronkels in het landschap, de meanders. Het door de meanders omsloten gebied heet kronkelwaard. In de uiterwaarden is vaak een patroon van ruggen en laagten aanwezig, waartussen soms nog oude rivierlopen liggen. De bedijking van de IJssel is in de 14e eeuw voltooid. Doorbraakkolken getuigen van vroegere dijkdoorbraken.

Het Engelse Werk

Het Engelse Werk was oorspronkelijk een verdedigingswerk, de Nieuwe Schans, dat op last van Prins Maurits is aangelegd. Het ligt op een natuurlijke hoogte, een rivierduin. In de 19e eeuw is hier een openbaar wandelpark aangelegd in de Engelse landschapsstijl. In dit gebied is een grondwaterpompstation van de Waterleiding Maatschappij Overijssel gevestigd Buiten de dijk, in de uiterwaard, stond tot 1912 de steenfabriek 'Klaarwater'. Nu is hier een natuurontwikkelingsproject gaande.

We gaan via de dijk langs de IJssel, de Schellerdijk, naar het zuiden.

Bij de lJsselcentrale te Harculo zien we verschillende kolken in het landschap. Een daarvan ontstond bij de dijkdoorbraak van 1573.

Hier verlaten we de lJssel en rijden we naar het noordoosten, richting Herfte. We kruisen enkele grote Sallandse weteringen (Zandwetering, Soestwetering), waarna we aan onze rechterhand een zandwinning zien.

Met een zandzuiger wordt hier grof rivierzand uit de laatste ijstijd gewonnen, dat tot industriezand wordt verwerkt.

Via de brug over de Nieuwe Wetering komen we in het recreatiegebied Wijthmener Plas, oorspronkelijk eveneens een zandwinning. We hebben het rivierengebied verlaten en we bevinden ons in het gebied van de lage zandgronden.

De lage zandgronden

In het gebied van de lage zandgronden is een aantal landschapsvormen te onderscheiden. Een groot deel van het gebied wordt ingenomen door dekzandruggen en dekzandvlakten. Deze terreinvormen zijn aan het einde van de laatste ijstijd ontstaan (ca. 10.000 tot 15.000 jaar geleden). Door het koude en droge klimaat in die tijd was plantengroei vrijwel afwezig, zodat het stuivende zand als een vrij vlak dek over het gebied is afgezet. Soms ontstonden langgerekte ruggen, kleine kopjes of paraboolvormige duintjes, die op tal van plaatsen stroomdalen en andere smalle geulen afsnoerden. Langs de dalen van droogvallende rivieren ontstonden reeksen rivierduinen. De samenstelling van het zand maakt duidelijk dat het materiaal uit de rivierbedding gestoven is.

Toen ongeveer 10.000.jaar geleden het klimaat warmer en vochtiger werd, nam de invloed van de beken toe. Vanuit de beken is in de laagste delen van het landschap leem afgezet. Dit zijn de beekafzettingen. In afgesnoerde dalen en in lokale kommetjes kon zich plaatselijk veen ontwikkelen.
Bij Herfte ligt een fraai complex rivierduinen, dat deels bebost is.

Langs de gegraven Nieuwe Vecht bereiken we de sluis Nieuwe Verlaat. Deze steken we over, zodat we op de dijk langs de Overijsselsche Vecht komen. Onder Rijksweg A28 door komen we in het rivierduinengebied ten noorden van Berkum.

Dit rivierduinengebied is opgestoven uit een voormalige Vechtloop. De Agnietenberg is het hoogste heuveltje. Andere kopjes hier heten Dassenberg en Nemelerberg. Ze steken maximaal zo'n 12 m boven de omgeving uit. Het reliëf wordt gekenmerkt door steile hellingen en de kopjes bereiken een grotere hoogte dan de dekzandkopjes. In de 15e eeuw lag hier het Bergklooster, dat door het verblijf van Thomas á Kempis bekend is geworden.

De route voert vervolgens over de Langenholterdijk, die het gebied tegen overstromingswater vanuit de Vecht beschermt. Door de buurtschap Langenholte bereiken we de dijk langs het Zwarte Water.

Bij het gemaal Westerveldse Zijl kruist een voormalige Vechtloop, de Westerveldsche Aa, onze route. Het hooggelegen deel van het Westerveldse Bos is aangeplant op een voormalige vuilstortplaats. De grote buitendijkse plassen hier zijn in de jaren 60 door zandwinning ontstaan.

Via de Holtenbroekerdijk en een buitenwijk van Zwolle zijn we terug bij het Engelse Werk.

Cees den Otter
Nederlands Instituut voor Toegepaste Geowetenschappen-TNO, sectie Geo-Kartering Noord- en Oost Nederland.