De Kop van Overijssel: De Weerribben en de Wieden

Een markant en uniek landschap in het noordelijkste deel van Overijssel

De Weerribben en de Wieden zijn samen aangewezen als een Belvedere-gebied. In een Belvedere-gebied wordt de cultuurhistorie als inspiratiebron gebruikt bij de ruimtelijke inrichting. Nieuwe ontwikkelingen worden toegejuicht, mits ze bijdragen aan het behoud van het erfgoed. Deze nieuwe denk- en werkwijze wordt ook wel 'behoud door ontwikkeling' genoemd. Een belangrijke aanvulling op de traditionele strategie van 'behoud door bescherming'. In de Belvedere-Nota staat het begrip cultuurhistorische identiteit centraal. Een allesomvattend begrip. Wat zou dat dan zijn voor deze gebieden? De beste manier om daar achter te komen is er een paar dagen naar toe gaan. Fietsen, wandelen en in dit geval natuurlijk ook varen, varen in een fluisterboot vanzelfsprekend.

De Wieden en de Weerribben kennen hun gelijke niet in Nederland. Samen vormen ze het grootste aaneengesloten moerasgebied van West-Europa. Het zijn, zonder overdrijving, natuurgebieden van Europees formaat. Echter, het zijn allebei door de mens gemaakte natuurgebieden. Ze zijn het resultaat van een eeuwenlange ontginningsgeschiedenis. Een geschiedenis van turfgravers, veeboeren en rietsnijders.

Als hoofdredacteur van de internetsite Natuurlijk…. Overijssel! kom ik vaak, en graag, in de Kop van Overijssel. Om foto's te maken, om wandel- en fietsroutes te beschrijven, maar zeker ook om gewoon te genieten. Niet in de zomer, dan is het mij er te druk.

Maak in de herfst eens een stevige wandeling in de Weerribben. Geniet van de herfstkleuren, de paarse pluimen van het wuivend riet. Of bezoek in het vroege voorjaar de Wieden. Het riet is net gemaaid. Vanaf het bezoekerscentrum De Wieden heb je een grandioos uitzicht over de Beulakerwijde.
Het gebied heeft een rijke geschiedenis. Een typisch Nederlandse geschiedenis. Een verhaal van water en veen. Van het geploeter van de bewoners om een karige boterham te verdienen. Van het bedenken van oplossingen op steeds weer nieuwe problemen. Het gevolg: een markant en uniek landschap in het noordelijkste deel van Overijssel.

Een tip: overnacht een paar dagen in een vervenershuisje van Staatsbosbeheer. Staatsbosbeheer heeft enkele van deze authentieke vervenershuisjes gerestaureerd. Via de Stichting Stevast zijn ze te huur.
Je wordt enkele eeuwen terug in de tijd geplaatst, met behoud van comfort, dat spreekt. Maar toch, je merkt dan pas hoe klein zo'n huisje is. En slapen in een bedstee blijft een belevenis! De vervenershuisjes van Staatsbosbeheer liggen aan de Hogeweg, midden in de Weerribben. Vanaf hier kun je met de fiets of wandelend uitstekend de Weerribben verkennen. Een routesuggestie van zo'n 15 km: volg de Hogeweg naar het bezoekerscentrum van Staatsbosbeheer. Dan via Blokzijl langs de Kalenbergracht naar Kalenberg en dan tenslotte via het Kalenbergervoetpad terug naar de Hogeweg. Onderweg krijg je een goed beeld van de Weerribben.

Het Natuuractiviteitencentrum ligt direct ten zuidoosten van Ossenzijl. In het centrum is o.a. een authentiek vervenershuisje herbouwd. Slik, dat is toch even anders. Het huisje is veel kleiner en lager dan de huisjes aan de Hogeweg. Alleen de voorgevel is van baksteen. De andere wanden zijn van hout. Dit kon ook niet anders: baksteen zou te zwaar zijn voor de zachte veengrond waarop de huisjes stonden. Maar het meest opvallende verschil is dat het woongedeelte slechts de helft van het huisje is. Het achterste gedeelte was de stal. Logisch, maar je vond het gehuurde huisje al zo klein….
Bij het bezoekerscentrum is een Natuurpad aangelegd. De totale wandeling is ongeveer 4 km. Je kunt de route inkorten door een kleinere lus te lopen. De beide mogelijkheden staan onderweg goed aangegeven.
De Weerribben en de Wieden zijn de streek van water en riet. Het landschap is ontstaan door het afgraven van veen. De ribben zijn de smalle stroken land waarop het veen te drogen werd gelegd, de legakkers. De weren zijn de uitgeveende delen. Deze smalle stroken water worden ook wel pet- of trekgaten genoemd.

Water gaat na verloop van tijd verlanden. Het groeit dicht met riet- en waterplanten en er ontstaat weer nieuw land. Tijdens deze wandeling langs het natuurpad kom je de verschillende verlandingsstadia tegen: open water, riet- en hooiland en moerasbos.

De weren of petgaten groeien geleidelijk dicht. Na verloop van tijd kun je erop lopen. Hoewel: de (drijvende) grond onder je voeten golft griezelig en trilt. Het water is veranderd in een "trilveen" of in een "kragge". De bodem van trilveen wordt steeds steviger en er gaan struiken en bomen groeien, vooral wilg, els en berk. Als de natuur zijn gang kan gaan, ontstaat er, op de plaats waar eerst water was, uiteindelijk een moerasbos.

Door naar Ossenzijl. In de Haven van Ossenzijl werd de turf in grotere boten overgeladen en via de Linde naar het westen van ons land vervoerd. Ossenzijl ontstond in de 16e eeuw bij een houten sluis, een zijl. De sluis werd aangelegd door de familie Osse. Pas in de 19e eeuw werd de sluis vervangen door een stenen exemplaar. Helaas is ook deze sluis in de vorige eeuw gesloopt.

Via de Kalenbergergracht naar Kalenberg. In de tijd van de grote vervening is deze gracht gegraven. Kalenberg is het centrum van de Nederlandse rietcultuur. Het is zelfs een merknaam geworden: Kalenberger Riet. De turfwinning was tot rond 1920 de belangrijkste bron van inkomsten. Daarna begon het bruikbare veen op te raken. Geleidelijk werd overgegaan op de rietteelt.

In het centrum van Kalenberg ga je via het voetpad terug naar de Hogeweg. Je komt dan langs de Kloosterkooi. De Kloosterkooi is één van de zeven nog geregistreerde eendenkooien in de Kop van Overijssel. De kooi werd in 1902 door Hendrik ten Klooster gebouwd. De kooi is 18 hectare groot en heeft nu zes vangpijpen. Vroeger zijn dit er zelfs elf geweest. In 1986 is de kooi helemaal gerestaureerd. In de Kloosterkooi worden regelmatig demonstraties gehouden.

Terug bij de Hogeweg zie je vlak bij elkaar twee molens. Een tjasker en de spinnekopmolen De Wicher. Molens horen thuis in de Weerribben. Met behulp van eenvoudige houten molentjes, de tjaskers, werd al vanaf de Middeleeuwen geprobeerd de veenputten droog te malen. Het klinkt misschien vreemd, maar nu is er te weinig water in de Weerribben. De ontwatering van de omliggende landbouwgronden zorgt voor een lagere grondwaterstand in de Weerribben. De rietlanden verlanden hierdoor te snel en in het riet groeien teveel andere planten. Vanzelfsprekend komt dit de kwaliteit van het riet niet ten goede. De stalen windmolentjes die je overal in de Weerribben tegenkomt, zijn er dan ook voor om de rietlanden juist weer nat te houden.

De ontginningsgeschiedenis van De Wieden is dezelfde als de Weerribben. Met een belangrijk verschil: in De Wieden werden de legakkers te smal gemaakt. Logisch, de verveners wilden zoveel mogelijk turf winnen. Door de kracht van het water sloegen de legakkers weg. Uiteindelijk ontstonden grote meren zoals de Beulakerwijde en de Belterwijde. Wijde spreek je uit als wiede. Vandaar de naam van het gebied: De Wieden. Het veen in de Weerribben kwam later aan snee. Hierbij werd beter gecontroleerd op de minimale breedte van de legakkers.

Een verkenning van De Wieden begint in Sint Jansklooster. Het korte natuurpad bij het bezoekerscentrum van Natuurmonumenten laat je in een notendop de belangrijkste kenmerken van De Wieden zien. Het pad slingert door de rietlanden naar de oever van de Beulakerwijde. Dwars door het moeras dus. Maar wees gerust. Je loopt over houten vlonders. Via kleine bruggetjes steek je de uitgeveende trekgaten over.

Het bekendste dorp van De Wieden is natuurlijk Giethoorn. Het langgerekte dorp is ontstaan door het samengroeien van drie afzonderlijke buurten: Noordeinde, Middenbuurt en Zuideinde.
Het dorp Giethoorn is enkele keren verplaatst. Door ontwatering klinkt veen in. De grond werd te drassig en de bewoners waren gedwongen hun huizen te verplaatsen. Een ander gevolg was dat akkerbouw op deze drassige gronden niet meer mogelijk was. Door de overstap naar veeteelt hadden de boeren voor de opslag van hooi grotere schuren nodig. De ruimte was beperkt. Ze kozen voor een eigenlijk heel simpele oplossing: Het dak van de schuur werd verhoogd. Vanaf het woonhuis werd de nok schuin omhoog doorgetrokken. De voor deze omgeving zo typerende "kameelruggen" waren het resultaat.

Kies, om de Wieden te verkennen, voor een kuierroute. Kuieren heeft in Overijssel een dubbele betekenis, namelijk wandelen en praten. Een kuierroute is een flinke wandeling van zo'n 25 kilometer met in de meeste gevallen een mogelijkheid om de route in te korten. De kuierroutes zijn beschreven in compacte gidsjes die o.a. verkrijgbaar zijn bij het VVV. Een uitgebreide toelichting en de gedetailleerde topografische kaart achter in het routeboekje wijzen u de weg. De kuierroute start in Giethoorn en leidt u langs de Bovenwijde en de Beulakerwijde uiteindelijk naar Dwarsgracht en Jonen.

Dwarsgracht en Jonen waren tot voor enkele decennia alleen via het water en een smal fietspad te bereiken. Ook hier net als in Giethoorn, grachten en bruggetjes, maar het verschil is dat de nederzettingen lang niet zo overspoeld worden door toeristen als Giethoorn.
Genoeg te zien dus in een paar dagen. Tijd te kort om Vollenhove te bezoeken om de resten van kasteel De Toutenburgh te bekijken. Of de haven van Blokzijl te bekijken met zijn 17e eeuwse koopmanswoningen. In de Kop van Overijssel is nog veel meer van de rijke cultuurhistorie te beleven. Veel meer dan in het bestek van dit artikel vermeld kan worden. Er zit dus niets anders op dan er zelf er naar toe te gaan…..

Math Berkers

Dit artikel is geschreven voor het tijdschrift Heemschut, zie het decembernummer van 2002