De boerderijen van het Eerder Achterbroek

Te koop: 300 jaar cultuurgeschiedenis. Gevraagd: Rentmeesterschap

Binnenkort wordt één van de boerderijen van het Eerder Achterbroek verkocht. De reden ligt voor de hand: Bedrijfsbeëindiging. De normale gang van zaken dus. Echter, in dit geval is Vereniging Natuurmonumenten de eigenaar van de boerderij. Dit is de eerste keer dat Natuurmonumenten besluit om een boerderij in het Eerder Achterbroek te verkopen. Sterker nog: de verkoop is het gevolg van een veranderend beleid. De vrijkomende boerderijen zullen in de toekomst als woning worden verkocht en de grond wordt in erfpacht uitgegeven.

Principieel een juiste beslissing. Wat door de markt behouden kan blijven, hoeft niet door een Stichting of Vereniging beheerd te worden. Maar goed, dat eerste is natuurlijk de vraag.

Sinds 1949 is het Eerder Achterbroek in bezit van Natuurmonumenten. Toen was de aankoop niet onomstreden. Vlak na de Tweede Wereld oorlog zag, bij wijze van spreken, half Nederland er nog zo uit. De gidsen van Natuurmonumenten verwijzen tijdens rondleidingen door het gebied hier nog graag naar. Steevast gevolgd door de opmerking: “Inderdaad, half Nederland zag er zo uit. Maar nu is heel Nederland veranderd en alleen het Eerder Achterbroek is hetzelfde gebleven…..”.

Het lijkt er inderdaad op. Ogenschijnlijk is er in het Eerder Achterbroek sinds die tijd niets veranderd. Ogenschijnlijk, ook in het Eerder Achterbroek wordt gewoond en gewerkt. Ook hier zijn de boeren met hun tijd meegegaan. Er zijn ligboxenstallen gebouwd en voedersilo’s aangelegd. Maar, en dat is bijzonder: Het is steeds zorgvuldig gebeurd. Het Eerder Achterbroek is illustratief voor een zorgvuldig rentmeesterschap, van zowel de bewoners als van de eigenaar, de Vereniging Natuurmonumenten..

Het Eerder Achterbroek is een kampenlandschap. In zo’n kampenlandschap liggen de boerderijen verspreid in het landschap. Een kamp is een akker die slechts door één boer werd bewerkt. Deze kampen, of eenmans-esjes, werden aangelegd op de hoger gelegen gronden. Vlakbij de akker verrees de boerderij. De lager gelegen en dus nattere gronden, werden als weidegebied gebruikt. Houtwallen omzomen de verschillende percelen.

In het gebied liggen negen boerderijen. Een precieze datering is niet te geven, maar waarschijnlijk stammen de oudste boerderijen uit de 18e eeuw. Het noordelijk deel van het Eerder Achterbroek, het Eerder Broek, is jonger. Dit is een heideontginning uit het tweede deel van de 19e eeuw. Hier en daar liggen nog wat kleine, niet ontgonnen heideveldjes. Dit deel is onmiskenbaar van latere datum: Het is net wat grootschaliger en rationeler ingericht. De kavels en de wegen zijn veel rechter. De, met pannen gedekte boerderij, die hier ligt, is uit 1878. De beide gebieden worden meestal in een adem Eerder Achterbroek genoemd.

De meeste boerderijen zijn van het zogenaamde langsdeeltype. Aan de achterzijde bevinden zich twee grote schuurdeuren waardoor je op de deel komt. Deze deuren zijn iets terug in de gevel geplaatst. Er ontstaat zo een overdekte inham, een zogenaamde “onderschoer”. Alle boerderijen, behalve de 19eeuwse boerderij in het Eerder Broek, hebben een rieten kap. Het hele gebied maakte deel uit van het Landgoed Eerde. De geel-groen beschilderde luiken laten dit nog steeds zien.

Nevenzel is de meest kapitale boerderij. In hoofdvorm dateert deze boerderij waarschijnlijk uit de 18e eeuw maar de voorgevel is in ieder geval veel jonger. De jaartalankers laten het jaar 1887 zien. In verhouding tot de rest van de boerderij is deze gevel veel rijker vormgegeven. Het siermetselwerk met ontlastingsbogen en lijstwerk verraden duidelijk de vormwil van een architect.

Een boerderij als De Brakel is minder monumentaal maar wel een veel gaver voorbeeld van een Sallandse boederij met onderschoer. Vooral de ligging is typerend. Het woongedeelte is ligt vrij besloten en van de weg afgekeerd. Logisch, de deel is feitelijk de voorkant van de boerderij. Althans, het gedeelte dat goed bereikbaar moet zijn.

Ook in het Eerder Achterbroek zijn door schaalvergroting boerenbedrijven verdwenen. Enkele boerderijen worden gebruikt door hobby-boeren en een boerderij is een tweede woning geworden. Op vrij kort termijn zal het bedrijf op de boerderij Nevenzel beëindigd worden. En dit wordt dan de eerste boerderij die verkocht gaat worden. Er zijn dan uiteindelijk nog maar 2 volwaardige bedrijven over.

Natuurmonumenten heeft steeds als uitgangspunt gehad dat het boerenbedrijf in het gebied mogelijk moet blijven. De gebouwen zijn steeds aangepast en er zijn in de loop der jaren schuren bijgebouwd. Maar steeds is dit gebeurd in goed overleg tussen eigenaar en pachters. Soms met zeer uiteenlopende resultaten.

Bij boerderij de Nevenzel is enkele decennia geleden een nieuwe ligboxenstal gebouwd. Hierbij is gekozen voor een historiserende stijl. De stal heeft een rieten kap en de wanden zijn betimmerd met houten planken. Bij een andere boerderij is juist gekozen voor een eigentijdse vormgeving. Het stallencomplex ligt een eind van de bestaande boerderij af . Hier is een nieuw erf aangelegd. Maar toch is ook bij deze stallen gekozen voor een traditioneel materiaalgebruik. En zelfs letterlijk streekeigen: het hout van de gevels is afkomstig uit de ernaast gelegen bossen.

Veel aandacht is geschonken aan de inrichting van de boerenerven. Voor elk erf is in overleg met de bewoners een advies opgesteld om de indeling en beplating weer zoveel mogelijk in de oorspronkelijke staat terug te brengen. De sobere uitstraling is zoveel mogelijk gehandhaafd. Voor de erfafscheidingen worden nog steeds ongeverfde houten hekken en gekloofde houten palen gebruikt. De beplanting bestaat voornamelijk uit hagen, fruitbomen, lei-linden en gras. Grenzend aan het voorhuis ligt meestal nog een moestuin. Een bakhuis, put en hooiberg maken het idyllische tafereel compleet.

In overleg en met een goede verstandhouding, dat zijn de sleutelwoorden die kenmerkend zijn voor het beheer van het Eerder Achterbroek. Het Eerder Achterbroek is nog steeds een boerengemeenschap. De meeste bewoners wonen al generaties op hun boerderij. Inderdaad hun boerderij: de families Nevenzel en Brakel bewonen nog steeds de naar hen genoemde boerderijen.

Door de verkoop van de boerderijen kan dit snel veranderen. Ietwat laatdunkend uitgedrukt: “de boeren eruit, de tandartsen erin”. Bij de verkoop zal Natuurmonumenten beperkende maatregelen opnemen in het erfpachtcontract. Erfpacht biedt hiervoor zelfs nog meer mogelijkheden dan een huurcontract.

Verstrekkend is ook het voornemen om voor de verkoop de grote ligboxenstal af te breken. Door de afbraak van deze stal zal de marktprijs van de boerderij stijgen en wat zeker zo belangrijk is: het probleem om een nieuwe functie voor dit bedrijfsgebouw te vinden wordt letterlijk uit de weg geruimd. Het sloopmateriaal zal waarschijnlijk gebruikt worden om de schuren bij boerderij De Brakel te vernieuwen.

Een koper zal snel gevonden zijn. Dat lijkt me geen probleem. En daarna? Goed rentmeesterschap is een houding. Laat dit zich afdwingen door een erfpachtcontract?

Math Berkers

Met dank aan Herman Veerbeek en Jos Schouten, beiden werkzaam bij Natuurmonumenten beheereenheid Salland.

Dit artikel is geschreven voor het tijdschrift Heemschut, zie het juninummer van 2003